معروف در
لغت، به معنای شناخته شده و منکر به معنای ناشناخته و نادانسته آمده
است. امّا در اصطلاح معروف به کار و حالتی گفته میشود که خوب بودن آن
از نظر شرع و یا عقل به اثبات رسیده باشد، و منکر کاری است که
از نظر شرع یا عقل، زشت و ناپسند تشخیص داده شود. در واقع، معروف
کاری است که انجام آن ترجیح داشته باشد و منکر کاری است که
انجام ندادن آن بهتر است.
گاهی
امر به معروف و نهی از منکر، با ارشاد و نصیحت به یک معنی
میآید؛ ولی واقعیت آن است که نصیحت و ارشاد،
بیشتر جنبه دلسوزی و اندرز و تعلیم و موعظه دارد و همراه با وفق
و مداراست، ولی امر به معروف و نهی از منکر به صورت تکلیف و
دستوری از سوی شرع مقدس است.
پیامبر
خدا در بیان اهمیت فریضه امر به معروف و نهی از منکر
میفرمایند: «امتم همواره در خیر و نیکی خواهند
بود، مادامی که امر به معروف و نهی از منکر و تعاون بر
نیکی کنند؛ ولی اگر چنین نکنند، برکات از آنها گرفته،
بعضی از آنها بر بعضی دیگر مسلط میشوند؛ در حالی
که نه در زمین و نه در آسمان یار و یاوری ندارند.»
امیر
بیان علی علیهالسلام نیز در اهمیت این موضوع
میفرمایند: «تمام اعمال نیک و حتی جهاد در راه خدا، در
برابر امر به معروف و نهی از منکر، همچون قطرهای است در مقابل
دریایی پهناور». ایشان در بیان دیگری
میفرمایند: «امر به معروف و نهی از منکر را ترک نکنید؛
زیرا در آن صورت، اشرار و ستمگران بر شما مسلط خواهند شد. آنگاه هرچه دعا
کنید، دعای شما مستجاب نخواهد شد.»
یکی
از راههایی که ضامن اجرای احکام دینی است،
عمومی شدن امر به معروف و نهی از منکر در جامعه است. در فرهنگ اسلام،
افراد جامعه همانند سرنشینان یک کشتی هستند. چنانچه
یکی از آنها بخواهد دیواره کشتی را سوراخ کند،
همگی وظیفه دارند که مانع او شوند وگرنه همه آنها غرق خواهند شد.
امام باقر علیهالسلام این فریضه الهی را ضامن
اجرای واجبات میدانند و میفرمایند: «به وسیله امر
به معروف و نهی از منکر، واجبات به پا داشته میشود و راهها امن و
کسبها حلال و ظلمها دفع و زمین آباد میشود. دشمنان به قبول انصاف
وادار میشوند و کارها روبه راه میشود.»
برخی
به اشتباه امر به معروف و نهی از منکر را موجب سلب آزادی افراد و
دخالت در امور شخصی دیگران، یا عامل ایجاد اعمال
خشونتآمیز میدانند. حال آنکه فلسفه امر به معروف و نهی از
منکر، احیای احکام الهی، کنترل جامعه و جلوگیری از
هرج و مرج است.
اگر امر
به معروف و نهی از منکر با شرایط تعیین شده در احکام
دینی به اجرا در آید، هیچ گاه با آزادیهای
فردی و سلب امنیت افراد منافات نخواهد داشت.
چه خوب
است امر کننده به معروف، خود نیز عمل کننده به آن باشد. نقل شده است که
زنی فرزند خود را خدمت حضرت علی علیهالسلام آورد تا
ایشان آن کودک را از خوردن خرمای زیاد نهی کند. حضرت به
آن زن فرمودند که فردا مراجعه نماید. روز بعد حضرت علی
علیهالسلام رو به کودک نموده، فرمودند: «خرما نخور». آن زن بسیار
تعجب کرد و پرسید که این سخن را دیروز نیز میتوانستید
بفرمائید! حضرت فرمودند: من خود روز گذشته خرما خورده بودم و نخواستم از
کودک ترک کاری را بخواهم که خود انجام داده بودم.
قرآن
کریم یکی از دلایل نابودی تمدنها را رواج منکرات و
زشتی در جامعه میداند. در آیه 21 سوره مؤمن آمده است:
«آیا مردم در روی زمین سیر نمیکنند تا عاقبت کار پیشینیان
خود را ببینند. و آنان که بسیار از اینان قویتر و اثر
وجودشان بیشتر بود، سرانجام خداوند [آنان را [به کیفر گناهان بگرفت و
از قهر و انتقام خداوند هیچ کس نگه دارشان نبود.»
قرآن
کریم، در سوره آل عمران، آیه 159، در بیان اخلاق نیک
پیامبر صلیاللهعلیهوآلهوسلم ، در دعوت مردم به دین
مبین اسلام میفرماید: «از رحمتهای خداوند نسبت به تو
این است که تو را مهربان و خوش خوی گردانید. که اگر تندخو و
سختدل بودی، مردم از گرد تو پراکنده میشدند.»
چه
زیباست اگر این سیره نیکوی پیامبر اکرم
صلیاللهعلیهوآلهوسلم الگوی همه افراد در اجرای
فریضه امر به معروف و نهی از منکر باشد.
امر به
معروف و نهی از منکر موجب محکم شدن پایههای اقتدار جامعه
اسلامی میشود و فسق و فجور را از ریشه قطع میکند.
حضرتعلی علیهماالسلام در این باره میفرمایند:
«کسی که امر به معروف کند، در واقع پشت و تکیه گاه مؤمنین را
محکم و استوار میگرداند. و کسی که نهی از منکر میکند؛
بینی فاسقان را با این عمل به خاک ذلت میمالد.»
علی
علیهالسلام امر به معروف و نهی از منکر را دو صفت از صفات الهی
میشمارند و میفرمایند: «امر به معروف و نهی از منکر دو
صفت از صفات خداوند سبحان هستند، این دو قطعا نه مرگ انسان را نزدیک
میکنند و نه از رزق و روزی انسان میکاهند.»
حضرت
امامرضا علیهالسلام نیز در این زمینه
میفرمایند: «وقتی امت من از امر به معروف و نهی از منکر
شانه خالی کردند و آن را به یکدیگر واگذار کردند، حتما بدانند
که با هلاکت و عذاب الهی روبهرو خواهند شد.»
دین
اسلام که سعادت بشر را عهدهدار است، احکام زندگی اجتماعی او را
نیز در نظرگرفته است، و گاه به احکام اجتماعی بیشتر از احکام
فردی توجه کرده است. اسلام بر این نکته نیز تاکید دارد که
سلامت فرد از سلامت جامعه جدا نیست. بنابراین، با طرح نظارت
عمومی، یا امر به معروف و نهی از منکر، امید به آیندهای
درخشان و به دور از فساد را در دلها میپروراند و ترک این دو امر مهم
را موجب گرفتاری مردم میداند. رسول اکرم
صلیاللهعلیهوآلهوسلم در اینباره میفرمایند:
«هر زمان که امت من امر به معروف و نهی از منکر را ترک کنند، پس منتظر
بلاهای الهی باشند.»
منکر را
نمیتوان منحصر در مصادیق خاص دانست. آنچه در فرهنگ قرآن به عنوان
منکر شناخته است، کفر، نفاق، دوستی با بیگانگان، سستی در دفاع
از حق، تفرقه افکنی و... است. از این رو همانگونه که بدحجابی
منکر است، تضعیف دولت اسلامی، ناامید کردن مردم، تلقین روحیه
بیتفاوتی در مردم نیز از مصادیق منکراند. و باید
از آنها اجتناب کرد.
گاه
برخی از انجام دهندگان کارهای منکر، همانند بیماران،
احتیاج به مراقبتهای مداوم دارند و آمرین به معروف باید،
مانند یک طبیب، شخص را تا ترک منکر همراهی نمایند. روش
برخورد فرد ناهی از منکر نیز بسیار مهم است. چه بسا یک
برخورد اشتباه موجب اصرار بر منکر شود. در سیره عملی ائمه
معصومین علیهماالسلام موارد ظریف بسیاری، در
این زمینه، دیده شده است. به عنوان نمونه، وقتی امامحسن
و امامحسین علیهماالسلام ، در کودکی، دیدند که
پیرمردی در وضو گرفتن دچار اشتباه است، او را به عنوان داور
برای خود انتخاب کردند که بگوید: وضوی کدامیک از آنها
صحیح است. آنها با این روش، پیرمردی را متوجه اشتباهش
نمودند.
یکی
از راههای جلوگیری از شیوع منکرات، ترویج فرهنگ
نماز است. در سوره عنکبوت، آیه 45، آمده است: (اِنّ الصّلوةَ تَنْهی
عَنِ الفَحْشاءِ و المُنْکَر). نمازگزار به دلیل اینکه در طول روز، در
برابر خدا میایستد و با او سخن میگوید، هنگام
ایجاد زمینه گناه، خداوند را حاضر میبیند و از انجام
گناه دور میشود.
در انجام
فریضه امر به معروف و نهی از منکر، علاوه بر هدایت زبانی
شایسته است که رفتار و عمل شخص، الگویی شایسته بر
این معنا باشد. امامصادق علیهالسلام دراین باره
میفرمایند: مردم را با اعمالتان (به خیر) دعوت کنید و
(فقط) با زبان مردم را دعوت نکنید.
گاه
بعضی از افراد از پذیرش سخن حق سرباز میزنند و تسلیم
حقیقت نمیشوند. در نپذیرفتن حقیقت،چند چیز دخالت
دارد: گاهی جهل و نادانی شخص، مانع از قبول حقیقت میشود؛
دیگر خودبینی فرد است که هرچه بیشتر شود، به تکبر و خود
بزرگبینی میانجامد و واضح است که شخصی که خودپرست باشد،
عیب خویش را برنمیتابد.
امامحسین
علیهالسلام در ضمن وصیت خود به برادرش، محمّد حنفیه، فرمودند:
«من برای راحتطلبی و خوشگذرانی خروج نکردم و نه از روی
ستم و نه به منظور فساد؛ بلکه مقصود من اصلاح و نجات دادن امت از انحراف است. من
میخواهم امر به معروف و نهی از منکر کنم.»
حضرتابراهیم
علیهالسلام وقتی در یک حرکت انقلابی، بتها را شکستند و
تبر را بر دوش بت بزرگ گذاشتند، خواستند با این کار مردم را به تفکر وادار
کنند. ایشان با این کار، منکر بودن و زشتی کار بت پرستان را به
آنها گوشزد نمودند و با این حرکت، تفکر غلط بت پرستی را نابود کردند.
امام
خمینی رحمةاللّهعلیه در وجوب فریضه امر به معروف و
نهی از منکر میفرمایند: «... امر به معروف و نهی از منکر
بر همه مسلمین واجب است. جلوگیری از منکرات بر همه مسلمین
واجب است. شما و ما موظفیم که همه، در تمام اموری که مربوط به
دستگاههای اجرایی است، امر به معروف کنیم و اگر
اشخاصی پیدا میشوند که خلاف میکنند، معرفی
کنیم به مقاماتی که برای جلوگیری مهیا هستند
و مشکلات را هم تحمل کنیم.»
امام
خمینی رحمهالله میفرمایند:«امر به معروف و نهی از
منکر از اموری است که برهمه کس واجب است. یک چیزی
نیست که بر یکی واجب باشد و بر دیگری نه. همه ما
مکلفیم (که) همان طور که مکلّفیم خودمانرا حفظ کنیم و خارج
کنیم از ظلمت به نور، مکلف هستیم دیگران را همین طور دعوت
کنیم.... اگر انسان دید معصیت خدا میشود، باید
جلوش را بگیرد. نگذارید معصیت خدا بشود.»